Testosteron u kobiet: funkcje

Testosteron zwykle uważa się za hormon «męski», ale w organizmie kobiecym również występuje — w znacznie mniejszych ilościach — i pełni całkiem konkretne funkcje. Jego poziom wpływa na libido, mięśnie, kości i samopoczucie, a zarówno niedobór, jak i nadmiar mają swoje następstwa. Redakcja opowiada, skąd u kobiet bierze się testosteron, po co jest potrzebny i dlaczego zewnętrzne podawanie androgenów to zupełnie inna historia.

Skąd u kobiet testosteron

U kobiet testosteron powstaje z trzech źródeł. Część wytwarzają jajniki, część — kora nadnerczy, a znaczna część formuje się w tkankach obwodowych (tłuszczowej, skórze) z prekursorów — androstendionu i dehydroepiandrosteronu (DHEA). Przegląd Burger (2002) ocenia udział każdego źródła mniej więcej po równo.

Ilościowo testosteron kobiecy jest o rząd wielkości niższy niż męski. W dużym przeglądzie Handelsman, Hirschberg i Bermon (2018) granice dla zdrowych kobiet w wieku rozrodczym podano na około 1,7 nmol/l, podczas gdy u mężczyzn dolna granica normy wynosi około 7,7 nmol/l. Zakresy między płciami nie pokrywają się, z wyjątkiem niektórych stanów endokrynnych.

Większość testosteronu we krwi jest związana z białkami: z globuliną wiążącą hormony płciowe (SHBG) i z albuminą. Biologicznie aktywna jest tylko niewielka wolna frakcja. Poziom SHBG u kobiet podnoszą estrogeny, w szczególności doustne środki antykoncepcyjne, dlatego przy ich przyjmowaniu wolnego testosteronu jest mniej.

W ciągu życia poziom androgenów u kobiet stopniowo się obniża: szczyt przypada na 20–30 lat, dalej spada wraz z wiekiem. Co ciekawe, naturalna menopauza nie powoduje gwałtownego załamania testosteronu, ponieważ jajniki nadal go produkują. Natomiast chirurgiczne usunięcie jajników obniża poziom androgenów gwałtownie.

Podstawowe funkcje testosteronu w organizmie kobiecym

Najlepiej zbadaną rolą testosteronu u kobiet jest wpływ na pożądanie seksualne. Receptory androgenowe znajdują się w obszarach mózgu regulujących motywację i popęd płciowy, a także w tkankach narządów płciowych. Jednak związek między poziomem hormonu we krwi a libido u pojedynczej kobiety jest słaby: pożądanie zależy również od relacji, stresu, zmęczenia i stanu psychicznego.

Testosteron uczestniczy w utrzymaniu masy i siły mięśniowej. U kobiet jego wpływ anaboliczny jest skromniejszy niż u mężczyzn, właśnie ze względu na niskie stężenia. To jedna z przyczyn, dla których kobiety budują mięśnie wolniej, choć w wartościach względnych odpowiedź na trening jest u nich porównywalna.

Dla kości androgeny są ważne zarówno bezpośrednio, poprzez receptory w tkance kostnej, jak i pośrednio — testosteron jest przekształcany przez aromatazę w estradiol. Androgeny wpływają również na erytropoezę, czyli tworzenie erytrocytów, co częściowo tłumaczy niższą hemoglobinę u kobiet w porównaniu z mężczyznami.

Istnieją dane o wpływie androgenów na nastrój, energię i funkcje poznawcze, jednak są one mniej jednoznaczne. Przegląd Davis i Wahlin-Jacobsen (2015) podkreśla, że nie ma przekonujących dowodów na korzyści testosteronu dla funkcji poznawczych czy nastroju u kobiet, a jedyne udowodnione wskazanie do terapii dotyczy sfery seksualnej.

• Funkcja seksualna:popęd płciowy, pobudzenie, wrażliwość.
• Układ mięśniowo-szkieletowy:masa mięśniowa, siła, gęstość kości.
• Krew:stymulacja tworzenia erytrocytów.
• Prekursor estradiolu:część testosteronu przekształca się w estrogeny.

Normy i badania

Ocena testosteronu u kobiet jest trudniejsza niż u mężczyzn. Stężenia są niskie, a standardowe testy immunologiczne przy dolnych granicach mogą być niedokładne. Dokładniejsza metoda to chromatografia cieczowa sprzężona ze spektrometrią mas, którą stosuje się w badaniach i w części nowoczesnych laboratoriów.

Badanie wykonuje się rano, a u kobiet miesiączkujących — zwykle we wczesnej fazie folikularnej, aby wyniki były porównywalne. Ważne, aby poinformować lekarza o przyjmowaniu hormonalnych środków antykoncepcyjnych, biotyny i innych preparatów, które mogą zmieniać wyniki.

Międzynarodowe stanowisko konsensusowe w sprawie terapii testosteronem u kobiet (Davis et al., 2019) podkreśla: nie istnieje progowa wartość testosteronu, przy której można rozpoznać «niedobór androgenowy» u kobiety. Oznacza to, że niski wynik badania sam w sobie nie jest diagnozą ani wskazaniem do leczenia.

Natomiast podwyższony testosteron to ważny marker diagnostyczny. Pomaga wykryć zespół policystycznych jajników, nieklasyczny wrodzony przerost kory nadnerczy, rzadziej — guzy produkujące androgeny.

Nadmiar i niedobór androgenów

Najczęstszą przyczyną nadmiaru androgenów u kobiet jest PCOS. Objawy obejmują trądzik, nadmierny wzrost owłosienia typu męskiego (hirsutyzm), przerzedzenie włosów na głowie, nieregularny cykl. Wytyczne Teede i współautorów (2018) uznają kliniczny lub biochemiczny hiperandrogenizm za jedno z trzech kryteriów diagnostycznych zespołu.

Szybkie narastanie objawów wirylizacji — obniżenie barwy głosu, powiększenie łechtaczki, gwałtowne nasilenie wzrostu owłosienia, zmiana sylwetki — budzi czujność w kierunku guza jajnika czy nadnercza. W takiej sytuacji badanie przeprowadza się pilnie.

Niedobór androgenów u kobiet występuje po usunięciu jajników, przy niewydolności nadnerczy, niedoczynności przysadki, a także może być związany z przyjmowaniem doustnych estrogenów. Jego objawy są niespecyficzne: obniżenie libido, zmęczenie, pogorszenie samopoczucia.

Jedyne wskazanie, dla którego konsensus z 2019 roku uznaje terapię testosteronem u kobiet za opartą na dowodach, to zaburzenie hipoaktywnego pożądania seksualnego u kobiet po menopauzie, po dokładnym zbadaniu. Terapię przepisuje lekarz, stosując dawki przywracające hormon do fizjologicznego dla kobiet zakresu, z regularną kontrolą.

Androgeny z zewnątrz: ryzyka dla kobiet

W sporcie i fitnessie część kobiet sięga po sterydy anaboliczne i inne androgeny, aby przyspieszyć budowę mięśni lub «rzeźbę». Dla organizmu kobiecego jest to szczególnie ryzykowne, ponieważ nawet niewielkie według męskiej miary ilości dają stężenia wielokrotnie wyższe od fizjologicznych.

Stanowisko naukowe Endocrine Society (Pope et al., 2014) opisuje typowe następstwa: trądzik, hirsutyzm, łysienie typu męskiego, zaburzenia cyklu, obniżenie barwy głosu, powiększenie łechtaczki. Zmiana głosu i łechtaczki, a także część zmian owłosienia mogą pozostać na zawsze, nawet po zaprzestaniu przyjmowania.

Poza wirylizacją androgeny niekorzystnie zmieniają profil lipidowy, mogą podnosić ciśnienie i hematokryt, a niektóre doustne sterydy są toksyczne dla wątroby. W czasie ciąży androgeny są niebezpieczne dla płodu: mogą zaburzyć rozwój narządów płciowych dziecka płci żeńskiej.

Androgeny, podobnie jak inne środki anaboliczne, znajdują się na Liście Zabronionej WADA i są zakazane w sporcie stale. Używanie produktów z nielegalnego rynku dodaje ryzyka nieprawidłowego dawkowania, domieszek i niesterylności.

Wnioski redakcji

Testosteron to normalny i potrzebny hormon organizmu kobiecego. Powstaje w jajnikach, nadnerczach i tkankach obwodowych oraz uczestniczy w regulacji libido, mięśni, kości i krwiotworzenia.

Ocena androgenów u kobiet wymaga dokładnych metod i kontekstu klinicznego: niski wynik sam w sobie nie jest diagnozą, a wysoki — powodem, aby szukać przyczyny, najczęściej PCOS.

Zewnętrzne podawanie androgenów bez wskazań medycznych niesie dla kobiet ryzyko trwałych zmian wyglądu i głosu, więc następstwa takiego wyboru mogą pozostać na całe życie.

Polecamy również materiały redakcji «Kobiece mity o «przepakowaniu»», «Odchudzanie u kobiet: cechy hormonalne» oraz «Norma testosteronu według wieku».

Bibliografia

1. Burger HG. Androgen production in women. Fertil Steril. 2002;77(Suppl 4):S3–S5.
2. Handelsman DJ, Hirschberg AL, Bermon S. Circulating testosterone as the hormonal basis of sex differences in athletic performance. Endocr Rev. 2018;39(5):803–829.
3. Davis SR, Baber R, Panay N, et al. Global consensus position statement on the use of testosterone therapy for women. J Clin Endocrinol Metab. 2019;104(10):4660–4666.
4. Davis SR, Wahlin-Jacobsen S. Testosterone in women — the clinical significance. Lancet Diabetes Endocrinol. 2015;3(12):980–992.
5. Teede HJ, Misso ML, Costello MF, et al. Recommendations from the international evidence-based guideline for the assessment and management of polycystic ovary syndrome. Hum Reprod. 2018;33(9):1602–1618.
6. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
7. World Anti-Doping Agency. The World Anti-Doping Code: International Standard — Prohibited List. Montreal: WADA; оновлюється щороку.