Niedoczynność tarczycy: profilaktyka, diagnostyka i kiedy zgłosić się do lekarza

Niedoczynność tarczycy to jeden z najczęstszych stanów endokrynnych, a zarazem jeden z najprostszych w diagnostyce: w większości przypadków wystarczy kilka badań krwi. Problem w tym, że objawy rozwijają się powoli i łatwo przypisuje się je zmęczeniu czy nadmiernym treningom. Redakcja wyjaśnia, co realnie można zrobić dla profilaktyki, jak przejść badania bez błędów i w jakich sytuacjach nie odkładać wizyty u lekarza.

Profilaktyka: co zależy od nas

Najczęstszej przyczynie niedoczynności tarczycy — autoimmunologicznemu zapaleniu tarczycy — dziś nie da się zapobiec: nie istnieją udowodnione sposoby zatrzymania pojawiania się przeciwciał przeciwko tarczycy. Ani dieta bezglutenowa, ani selen, ani specyficzne «tarczycowe» kompleksy nie mają przekonujących dowodów działania profilaktycznego u osób zdrowych.

Realnie możliwym do kontrolowania czynnikiem jest wystarczające spożycie jodu. Dla Ukrainy, która historycznie należy do regionów z niedoborem jodu, najprostszym i zalecanym przez WHO sposobem jest używanie soli jodowanej w zwykłej ilości. Kobietom w ciąży i karmiącym lekarz może dodatkowo przepisać preparaty jodu, ponieważ zapotrzebowanie w tym okresie rośnie.

Jednocześnie nie warto przesadzać w drugą stronę. Nadmiar jodu z listownicy, zawierających jod suplementów «detoks» czy bezmyślnego przyjmowania preparatów w wysokich dawkach może wywołać zarówno niedo-, jak i nadczynność tarczycy u osób z predyspozycją, zwłaszcza przy obecnych przeciwciałach czy guzkach. Zasada «więcej znaczy lepiej» tu nie działa.

Dla sportowców osobnym blokiem profilaktyki jest unikanie sytuacji, które zaburzają pracę osi hormonalnej: długotrwałego deficytu energetycznego i samodzielnego przyjmowania hormonów tarczycy. Odpowiednie odżywianie pokrywające wydatki na treningi chroni przed zespołem niskiego T3, a rezygnacja z hormonów «na rzeźbę» — przed zahamowaniem własnej tarczycy.

• sól jodowana zamiast zwykłej, bez nadmiaru suplementów z jodem;
• dieta odpowiadająca wydatkom energetycznym, szczególnie w okresach redukcji masy ciała;
• rezygnacja z hormonów tarczycy bez wskazań medycznych;
• regularny skrining TSH, jeśli występuje historia rodzinna czy inne choroby autoimmunologiczne.

Jakie badania wykonać

Podstawowym badaniem przesiewowym jest hormon tyreotropowy (TSH). Przy pierwotnej niedoczynności tarczycy wzrasta on wcześniej, niż obniża się poziom hormonów tarczycy, dlatego prawidłowy TSH w większości przypadków pozwala wykluczyć pierwotną niewydolność. Zakres referencyjny w większości laboratoriów to około 0,4–4,0 mIU/l, ale dokładne granice zależą od metody.

Jeśli TSH jest odchylony, dodaje się wolną tyroksynę (wolny T4). To właśnie stosunek TSH i wolnego T4 określa, czy chodzi o jawną, subkliniczną czy ośrodkową niedoczynność tarczycy. Wolny T3 dla diagnostyki niedoczynności tarczycy jest zwykle mało informacyjny, choć u sportowców może być przydatny do wykrycia deficytu energetycznego.

Przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej (anty-TPO) potwierdzają autoimmunologiczny charakter procesu i pomagają ocenić ryzyko progresji subklinicznej niedoczynności tarczycy w jawną. Badanie ultrasonograficzne tarczycy zleca się przy wyczuwalnych zmianach, guzkach czy powiększeniu gruczołu, a nie jako rutynowy test dla wszystkich.

Aby wyniki były wiarygodne, krew pobiera się rano, w stabilnym stanie — nie podczas ostrej infekcji i nie zaraz po zawodach czy ciężkim tygodniu treningów. Suplementy z wysokimi dawkami biotyny należy odstawić co najmniej kilka dni przed badaniem, ponieważ zniekształca ona wyniki testów immunochemicznych. Jeśli już przyjmujesz lewotyroksynę, lekarz podpowie, czy pobierać krew przed poranną tabletką.

Jak interpretuje się wyniki

Klasyczny obraz pierwotnej niedoczynności tarczycy to podwyższony TSH i obniżony wolny T4. Jeśli TSH jest podwyższony, a wolny T4 w normie, mówi się o subklinicznej niedoczynności tarczycy. Jednorazowe umiarkowane podwyższenie TSH potwierdza się powtórnym badaniem po 6–12 tygodniach: TSH waha się w ciągu doby, wzrasta podczas rekonwalescencji po chorobie i u osób starszych.

Obniżony wolny T4 przy prawidłowym czy obniżonym TSH może wskazywać na ośrodkową niedoczynność tarczycy — rzadki stan wymagający badania przysadki. Podobny obraz występuje po odstawieniu samodzielnie przyjmowanych hormonów tarczycy, dopóki oś się odbudowuje, oraz przy ciężkich chorobach ogólnoustrojowych.

Decyzje dotyczące leczenia subklinicznej niedoczynności tarczycy podejmuje się indywidualnie. Europejskie Towarzystwo Tyreologiczne (Pearce et al., 2013) zaleca rozważenie terapii przy TSH powyżej 10 mIU/l, a przy niższych wartościach — z uwzględnieniem wieku, objawów, obecności przeciwciał i planowania ciąży.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Do endokrynologa lub lekarza rodzinnego warto się zgłosić, jeśli przez kilka tygodni utrzymują się niewyjaśnione zmęczenie, senność, marznięcie, suchość skóry, wypadanie włosów, zaparcia, obrzęk twarzy, przyrost masy ciała bez zmian w odżywianiu czy zaburzenia cyklu miesiączkowego — zwłaszcza jeśli odpoczynek i korekta obciążeń nie pomagają.

Skrining TSH jest zasadny również bez objawów, jeśli w rodzinie występują choroby tarczycy, masz inne choroby autoimmunologiczne (cukrzyca typu 1, celiakia, bielactwo), planujesz ciążę lub przeszłaś operację czy naświetlanie okolicy szyi.

Pilnego zgłoszenia się wymagają szybko narastające powiększenie szyi, utrudnione połykanie czy oddychanie, a także gwałtowne pogorszenie stanu z wyraźnym osłabieniem, splątaniem i wychłodzeniem — objawy ciężkiej zdekompensowanej niedoczynności tarczycy, które występują rzadko, ale zagrażają życiu.

Sportowcy, którzy samodzielnie przyjmowali lub odstawili hormony tarczycy i mają wyraźne objawy, powinni zgłosić się do lekarza i uczciwie o tym opowiedzieć: od tego zależy prawidłowa interpretacja badań i taktyka.

Leczenie i treningi

Standardowym leczeniem niedoczynności tarczycy jest terapia zastępcza lewotyroksyną, syntetycznym analogiem T4 (Jonklaas et al., 2014). Dawkę dobiera lekarz według masy ciała, wieku, chorób towarzyszących i poziomu TSH, który kontroluje się po 6–8 tygodniach od każdej zmiany dawki. Celem jest utrzymanie TSH w granicach normy, a nie «rozpędzanie» metabolizmu.

Lewotyroksynę przyjmuje się na czczo, zwykle 30–60 minut przed śniadaniem, popijając wodą. Kawa, preparaty żelaza i wapnia, koktajle białkowe z soją oraz niektóre leki zobojętniające obniżają jej wchłanianie, dlatego przyjmuje się je w odstępie kilku godzin. Sportowcom z dużą liczbą suplementów warto ustalić z lekarzem jasny harmonogram.

Lewotyroksyna nie znajduje się na Liście Zabronionej WADA, więc leczenie niedoczynności tarczycy nie przeszkadza w udziale w zawodach. Jednocześnie samodzielne zwiększanie dawki w celu odchudzania czyni terapię niebezpieczną — nadmiar hormonów powoduje tachykardię, arytmie i utratę masy kostnej.

Przy wyrównanej niedoczynności tarczycy można trenować pełnowartościowo. Na początku leczenia, dopóki TSH jeszcze się nie unormował, rozsądnie jest tymczasowo obniżyć objętość i intensywność i stopniowo wracać do zwykłego reżimu, kierując się samopoczuciem i wynikami badań.

Wnioski redakcji

Pierwotnej profilaktyki autoimmunologicznej niedoczynności tarczycy przeprowadzić się nie da, ale można zapewnić wystarczającą, bez nadmiaru, podaż jodu, unikać długotrwałego deficytu energetycznego i nie przyjmować hormonów tarczycy bez wskazań.

Diagnostyka zaczyna się od TSH, a przy jego odchyleniu — od wolnego T4 i przeciwciał anty-TPO. Wynik warto potwierdzić powtórnym badaniem, pobierając krew w stabilnym stanie i bez suplementów biotyny.

Przy potwierdzonej niedoczynności tarczycy leczenie lewotyroksyną pozwala żyć i trenować pełnowartościowo, a sam lek nie jest zakazany w sporcie.

Radzimy również przeczytać nasze materiały o przyczynach niedoczynności tarczycy u sportowców, o badaniu TSH oraz o diagnostyce nadczynności tarczycy.

Bibliografia

1. Jonklaas J, Bianco AC, Bauer AJ, et al. Guidelines for the treatment of hypothyroidism: prepared by the American Thyroid Association Task Force on Thyroid Hormone Replacement. Thyroid. 2014;24(12):1670–1751.
2. Garber JR, Cobin RH, Gharib H, et al. Clinical practice guidelines for hypothyroidism in adults: cosponsored by the American Association of Clinical Endocrinologists and the American Thyroid Association. Thyroid. 2012;22(12):1200–1235.
3. Pearce SHS, Brabant G, Duntas LH, et al. 2013 ETA guideline: management of subclinical hypothyroidism. Eur Thyroid J. 2013;2(4):215–228.
4. Chaker L, Bianco AC, Jonklaas J, Peeters RP. Hypothyroidism. Lancet. 2017;390(10101):1550–1562.
5. Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, et al. 2023 International Olympic Committee's (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023;57(17):1073–1097.
6. World Anti-Doping Agency. The World Anti-Doping Code: International Standard — Prohibited List. Montreal: WADA; чинна редакція.